ANALISIS POLITIK
Oleh: Mohd Khairy Abdullah
DALAM ilmu sains politik moden, kekuatan sesebuah parti politik tidak lagi diukur semata-mata melalui jumlah kerusi yang dimenangi dalam pilihan raya. Sebaliknya, parti yang benar-benar berpengaruh ialah parti yang berjaya berkembang menjadi sebuah institusi politik — sebuah organisasi yang mempunyai sejarah, legitimasi, identiti dan keupayaan menyesuaikan perjuangannya mengikut perubahan masyarakat.
Ahli sains politik Amerika, Samuel P. Huntington, dalam karya klasik Political Order in Changing Societies, menjelaskan bahawa sesebuah organisasi politik dianggap telah mencapai tahap institusionalisasi apabila memiliki kesinambungan kepimpinan, struktur yang stabil, nilai yang dikongsi bersama serta kemampuan bertahan merentasi perubahan politik.
Dalam konteks Sabah, hanya beberapa parti politik mempunyai perjalanan sejarah yang memenuhi ciri-ciri tersebut. Salah satu daripadanya ialah United Progressive Kinabalu Organisation (UPKO), sebuah parti yang akar sejarahnya berkait rapat dengan pembentukan Malaysia pada tahun 1963 dan evolusi politik masyarakat peribumi Sabah.
Namun, memahami UPKO hari ini memerlukan pembacaan terhadap sejarahnya secara menyeluruh. Perjalanan parti ini bukan sekadar kisah mengenai pertukaran nama atau kepimpinan, tetapi mencerminkan perubahan politik Sabah daripada era perjuangan identiti kepada era pembangunan, federalisme dan politik yang lebih inklusif.
Sebelum pembentukan Malaysia, landskap politik Sabah berada dalam keadaan yang sangat berbeza berbanding hari ini. Ketika itu, masyarakat peribumi masih belum mempunyai ruang politik yang benar-benar tersusun untuk menyuarakan kepentingan mereka dalam pentadbiran kolonial British.
Perubahan mula berlaku apabila proses pembentukan Malaysia membuka ruang kepada masyarakat tempatan menentukan masa depan negeri mereka sendiri. Dalam tempoh inilah muncul seorang tokoh yang kemudiannya menjadi antara arkitek utama politik Sabah, Tun Fuad Stephens atau Donald Stephens.
Penubuhan United National Kadazan Organisation (UNKO) bukan sekadar melahirkan sebuah parti politik baharu, tetapi menandakan kebangkitan kesedaran politik masyarakat Kadazandusun bahawa mereka perlu mempunyai wadah sendiri untuk mempertahankan hak, identiti dan kepentingan dalam negara yang sedang dibentuk.
Dalam teori Political Identity Formation, detik ini dianggap sebagai fasa pembentukan identiti politik sesuatu komuniti. Sesebuah masyarakat mula menyedari bahawa mereka berkongsi kepentingan bersama dan memerlukan institusi politik yang mampu mewakili aspirasi tersebut dalam sistem pemerintahan.
Tun Fuad Stephens memahami bahawa penyertaan Sabah dalam Persekutuan Malaysia memerlukan masyarakat peribumi mempunyai suara yang tersusun. Oleh sebab itu, perjuangan beliau bukan hanya berkisar soal identiti etnik, tetapi turut melibatkan persoalan pembahagian kuasa, hubungan Persekutuan–negeri dan kedudukan Sabah dalam negara baharu.
Perkembangan politik selepas pembentukan Malaysia menyaksikan UNKO melalui beberapa proses penyesuaian sehingga akhirnya dikenali sebagai United Pasokmomogun Kadazan Organisation (UPKO).
Dalam perspektif sains politik, perubahan ini bukanlah sesuatu yang luar biasa. Parti politik sering mengalami evolusi organisasi apabila berhadapan dengan perubahan sosial, demografi dan persaingan politik.
Yang lebih penting ialah nilai dan perjuangan asasnya terus dikekalkan.
UPKO muncul sebagai simbol perjuangan masyarakat Kadazandusun, Murut dan Rungus (KDMR), khususnya dalam memperjuangkan penyertaan masyarakat peribumi dalam proses pembangunan negeri.
Namun, perjuangan awal parti ini sebenarnya jauh lebih luas daripada politik identiti semata-mata.
Ia merangkumi usaha memastikan masyarakat asal Sabah mempunyai akses kepada pendidikan, peluang ekonomi, penyertaan dalam pentadbiran serta kedudukan yang sewajarnya dalam pembinaan negara Malaysia.
Inilah sebabnya sejarah UPKO tidak boleh dipisahkan daripada sejarah pembentukan Malaysia itu sendiri.
Dalam teori Historical Institutionalism, institusi politik dibentuk melalui proses sejarah yang panjang. Keputusan yang dibuat pada satu era akan mempengaruhi perkembangan politik pada generasi berikutnya.
UPKO merupakan contoh yang jelas terhadap teori ini.
Walaupun parti tersebut melalui pelbagai perubahan landskap politik, perubahan kepimpinan dan penyusunan semula organisasi, naratif perjuangannya tetap berpaksikan kepada masyarakat peribumi Sabah.
Legasi inilah yang membezakan UPKO daripada banyak parti politik baharu yang muncul hanya untuk memenuhi keperluan pilihan raya semasa.
Parti yang mempunyai sejarah panjang lazimnya menikmati apa yang disebut oleh ahli sains politik sebagai institutional legitimacy, iaitu kepercayaan yang lahir daripada pengalaman sejarah dan hubungan yang telah dibina bersama masyarakat selama beberapa dekad.
Namun, legitimasi sejarah juga membawa tanggungjawab yang besar.
Dalam demokrasi moden, sejarah hanya memberikan asas kepada sesebuah parti. Ia bukan jaminan bahawa parti tersebut akan terus mendapat sokongan rakyat.
Pengundi hari ini, khususnya generasi muda, lebih cenderung menilai prestasi berbanding nostalgia. Mereka mahu melihat bagaimana perjuangan sejarah diterjemahkan kepada dasar yang meningkatkan taraf hidup, membuka peluang pekerjaan, memperkukuhkan pendidikan dan merancakkan pembangunan.
Di sinilah bermulanya cabaran sebenar bagi UPKO.
Sejarah yang diasaskan oleh Tun Fuad Stephens telah memberikan parti ini asas moral dan politik yang kukuh. Namun, untuk kekal relevan, asas tersebut perlu sentiasa diperbaharui mengikut perubahan zaman.
Persoalan inilah yang membawa kepada kemunculan seorang lagi tokoh penting dalam sejarah parti, Tan Sri Bernard Dompok. Beliau bukan sahaja menghidupkan semula nama UPKO selepas hampir tiga dekad, malah memulakan proses membina semula parti sebagai sebuah institusi politik moden yang mampu bergerak dalam landskap politik Sabah dan Malaysia yang semakin kompleks.
Perjalanan inilah yang membuka lembaran baharu kepada evolusi UPKO—daripada sebuah parti yang lahir dalam era pembentukan Malaysia kepada sebuah institusi politik yang berusaha menyesuaikan legasi sejarah dengan cabaran abad ke-21.
Selepas era awal yang diasaskan oleh Tun Fuad Stephens, politik Sabah memasuki satu tempoh yang jauh lebih kompleks. Perubahan kerajaan negeri, kemunculan parti-parti baharu, persaingan antara parti tempatan dan nasional serta perubahan corak pengundian menyebabkan hampir semua institusi politik Sabah berdepan cabaran untuk terus relevan.
Dalam suasana inilah muncul Tan Sri Bernard Dompok sebagai tokoh yang menghidupkan semula kesinambungan perjuangan politik masyarakat peribumi melalui penubuhan Parti Demokratik Sabah (PDS) pada tahun 1994 sebelum mengambil langkah yang mempunyai nilai simbolik dan institusional apabila mengembalikan semula nama United Pasokmomogun Kadazan Organisation (UPKO).
Daripada perspektif sains politik, keputusan tersebut bukan sekadar proses penjenamaan semula. Ia merupakan satu bentuk institutional restoration, iaitu usaha menghidupkan semula legitimasi sejarah yang pernah menjadi asas kepada perjuangan politik masyarakat Kadazandusun, Murut dan Rungus (KDMR).
Dalam teori Historical Institutionalism yang dipelopori oleh Paul Pierson dan Kathleen Thelen, institusi yang mempunyai sejarah panjang lazimnya mempunyai kelebihan kerana masyarakat melihatnya sebagai kesinambungan kepada perjuangan terdahulu. Legitimasi seperti ini tidak boleh diwujudkan dalam masa yang singkat, sebaliknya dibentuk melalui pengalaman kolektif yang diwarisi merentasi generasi.
Inilah kelebihan yang dimiliki UPKO.
Tan Sri Bernard Dompok memahami bahawa sejarah bukan sekadar nostalgia politik. Sebaliknya, sejarah ialah modal institusi yang perlu dipelihara bagi memastikan masyarakat terus melihat parti sebagai wadah perjuangan yang mempunyai akar, pengalaman dan kredibiliti.
Namun, beliau juga menyedari bahawa legasi semata-mata tidak mencukupi.
Politik Sabah pada penghujung 1990-an dan awal abad ke-21 semakin dipengaruhi oleh pembangunan ekonomi, hubungan negeri dengan Persekutuan serta keperluan mewujudkan kestabilan politik. Justeru, UPKO di bawah kepimpinan beliau mula mengembangkan perjuangan daripada isu identiti kepada persoalan pembangunan, federalisme dan penyertaan Sabah dalam proses pembangunan negara.
Penglibatan Bernard Dompok di peringkat Kerajaan Persekutuan turut memberikan dimensi baharu kepada parti. Ia membolehkan UPKO membawa isu pembangunan Sabah ke peringkat nasional, sekali gus memperlihatkan bahawa parti tempatan juga mampu memainkan peranan dalam pembentukan dasar negara.
Dalam teori Political Representation yang diperkenalkan oleh Hanna Pitkin, perwakilan politik yang berkesan bukan hanya bermaksud memenangi pilihan raya, tetapi memastikan kepentingan masyarakat benar-benar dibawa ke dalam proses membuat keputusan.
Pendekatan inilah yang memperkukuhkan kedudukan UPKO sebagai sebuah parti yang bukan sekadar memperjuangkan identiti masyarakat peribumi, tetapi juga pembangunan negeri secara menyeluruh.
Namun, perubahan sosial yang berlaku selepas tahun 2000 membawa cabaran baharu.
Sabah mula menyaksikan peningkatan kadar urbanisasi, kemunculan kelas pertengahan, pertumbuhan institusi pengajian tinggi serta lahirnya generasi muda yang mempunyai keutamaan politik berbeza daripada generasi terdahulu.
Jika generasi awal lebih memberi penekanan kepada persoalan identiti dan hak politik, generasi baharu pula lebih cenderung menilai parti berdasarkan keupayaannya menyediakan peluang pekerjaan, meningkatkan pendapatan, memperkukuhkan pendidikan, merangsang ekonomi digital dan memperbaiki tadbir urus.
Perubahan ini memerlukan transformasi yang lebih menyeluruh.
Di sinilah muncul era kepimpinan Datuk Seri Panglima Wilfred Madius Tangau.
Kepimpinan beliau boleh dianggap sebagai titik perubahan penting dalam evolusi UPKO daripada sebuah parti yang berteraskan identiti kepada sebuah parti yang semakin menumpukan agenda pembangunan.
Dalam teori Catch-All Party oleh Otto Kirchheimer, parti yang ingin kekal relevan perlu meluaskan asas sokongan dengan menawarkan dasar yang bersifat universal tanpa mengorbankan identiti asasnya.
Pendekatan inilah yang mula diterapkan oleh Madius Tangau.
Di bawah kepimpinan beliau, UPKO memberi penekanan kepada pembangunan modal insan, pendidikan, inovasi, teknologi, ekonomi digital, penyelidikan serta penglibatan belia dalam pembangunan negeri.
Perubahan ini bukan berlaku secara kebetulan.
Sebaliknya, ia selari dengan perubahan corak pengundian di Sabah yang semakin dipengaruhi oleh isu pembangunan berbanding sentimen identiti semata-mata.
Dalam politik moden, pengundi semakin rasional. Mereka tidak lagi memberikan sokongan hanya kerana sejarah sesebuah parti, tetapi menilai sejauh mana parti tersebut mampu menawarkan penyelesaian kepada masalah kehidupan seharian.
Kepimpinan Madius Tangau memperlihatkan usaha untuk meletakkan UPKO dalam kategori tersebut.
Lebih penting lagi, beliau turut memperluaskan imej UPKO sebagai parti yang bersedia bekerjasama dengan pelbagai komuniti tanpa mengira latar belakang etnik dan agama.
Pendekatan ini mempunyai asas yang kukuh dalam teori Cross-Cutting Cleavages oleh Seymour Martin Lipset dan Stein Rokkan.
Menurut teori tersebut, masyarakat majmuk akan menjadi lebih stabil apabila parti-parti politik tidak terperangkap dalam satu garis pemisah etnik atau agama sahaja. Sebaliknya, parti yang mampu membina sokongan merentasi pelbagai kelompok mempunyai keupayaan lebih besar untuk mengurangkan polarisasi politik dan membina kerjasama yang lebih luas.
Dalam konteks Sabah yang dihuni lebih daripada 30 kumpulan etnik, pendekatan seperti ini mempunyai nilai strategik yang tinggi.
Walaupun UPKO terus dikenali sebagai parti yang mempunyai akar perjuangan KDMR, parti ini secara beransur-ansur mula diterima oleh masyarakat lain yang berkongsi aspirasi terhadap pembangunan, kestabilan politik dan masa depan Sabah.
Transformasi tersebut turut mengubah persepsi terhadap UPKO.
Daripada sebuah parti yang dilihat mewakili satu komuniti, UPKO mula membina imej sebagai parti yang membawa agenda pembangunan untuk seluruh rakyat Sabah.
Namun, proses transformasi institusi tidak pernah berlaku dalam keadaan yang mudah.
Persaingan daripada PBS, STAR, Parti Warisan serta beberapa parti tempatan lain menjadikan landskap politik Sabah semakin kompetitif. Setiap parti berusaha menawarkan naratif tersendiri mengenai hak Sabah, pembangunan negeri dan hubungan dengan Kerajaan Persekutuan.
Dalam keadaan sedemikian, cabaran utama UPKO ialah memastikan proses pembaharuannya tidak memutuskan hubungan dengan akar sejarah yang menjadi sumber legitimasi parti sejak era Tun Fuad Stephens.
Keseimbangan antara sejarah dan pembaharuan inilah yang menjadi faktor penting dalam menentukan kekuatan sesebuah institusi politik.
Apabila Datuk Ewon Benedick mengambil alih kepimpinan parti, asas transformasi yang dibina sejak era Bernard Dompok dan diperkukuhkan pada zaman Wilfred Madius Tangau menjadi platform untuk membawa UPKO memasuki fasa baharu.
Cabarannya bukan lagi sekadar memastikan parti terus relevan, tetapi membuktikan bahawa sebuah parti yang lahir daripada perjuangan masyarakat KDMR mampu berkembang menjadi sebuah parti inklusif yang diterima oleh seluruh rakyat peribumi Sabah serta memainkan peranan penting dalam membentuk landskap politik negeri pada dekad-dekad akan datang.
Setiap institusi politik yang mampu bertahan dalam tempoh yang panjang lazimnya akan melalui satu detik penting yang menentukan sama ada ia terus menjadi sebahagian daripada sejarah atau berkembang menjadi organisasi yang membentuk masa depan.
Bagi UPKO, fasa tersebut bermula apabila tampuk kepimpinan diserahkan kepada Datuk Ewon Benedick.
Beliau mengambil alih parti dalam landskap politik Sabah yang jauh berbeza daripada era Tun Fuad Stephens mahupun Tan Sri Bernard Dompok. Pengundi Sabah kini lebih muda, lebih berpendidikan, lebih terdedah kepada media digital dan lebih cenderung menilai parti berdasarkan prestasi pentadbiran berbanding sentimen sejarah semata-mata.
Fenomena ini bukan hanya berlaku di Sabah, malah menjadi trend dalam kebanyakan demokrasi moden. Ahli sains politik Russell J. Dalton menyifatkannya sebagai peralihan daripada politics of identity kepada politics of performance, iaitu keadaan apabila legitimasi parti semakin bergantung kepada keupayaannya menyampaikan hasil, bukan sekadar membawa simbol atau sejarah perjuangan.
Dalam konteks tersebut, kepimpinan Datuk Ewon Benedick memperlihatkan usaha mengalihkan penekanan UPKO daripada politik identiti yang sempit kepada politik pembangunan yang lebih menyeluruh.
Fokus terhadap keusahawanan, pembangunan perusahaan mikro, kecil dan sederhana (PMKS), pendidikan, pembangunan modal insan, ekonomi digital, inovasi serta peluang pekerjaan mencerminkan perubahan orientasi parti ke arah isu-isu yang memberi kesan langsung kepada kehidupan rakyat.
Daripada perspektif Issue Ownership Theory yang diperkenalkan oleh John Petrocik, sesebuah parti akan memperoleh kelebihan apabila masyarakat mula mengaitkannya dengan isu tertentu yang dianggap penting dan ditanganinya secara konsisten. Dalam konteks ini, cabaran UPKO bukan lagi sekadar dikenali sebagai parti yang memperjuangkan masyarakat KDMR, tetapi membina reputasi sebagai parti yang berupaya menyumbang kepada agenda pembangunan Sabah secara lebih luas.
Perubahan orientasi ini turut membawa implikasi terhadap kedudukan politik UPKO dalam sistem kepartian Sabah.
Penyertaan UPKO sebagai parti komponen Gabungan Rakyat Sabah (GRS) merupakan antara perkembangan politik yang signifikan dalam evolusi parti. Dari sudut sains politik, penyertaan dalam sebuah gabungan yang berpaksikan parti-parti tempatan bukan sekadar soal pembahagian kerusi atau kerjasama pilihan raya, tetapi juga mencerminkan perubahan strategi institusi.
Teori Coalition Governance menjelaskan bahawa dalam sistem politik yang bersifat majmuk dan berbilang parti, gabungan yang stabil membolehkan parti-parti komponennya mempengaruhi proses membuat keputusan secara lebih berkesan berbanding bergerak secara bersendirian.
Bagi UPKO, kedudukan dalam GRS membuka ruang untuk memperjuangkan agenda pembangunan Sabah melalui platform yang lebih luas. Ini termasuk isu berkaitan pelaksanaan Perjanjian Malaysia 1963 (MA63), pengukuhan federalisme, pembangunan luar bandar, pendidikan, ekonomi tempatan dan peningkatan kapasiti institusi negeri.
Dalam kerangka ini, UPKO tidak lagi hanya dilihat sebagai sebuah parti yang memperjuangkan kepentingan satu komuniti tertentu, tetapi sebagai sebahagian daripada usaha membentuk sebuah gabungan politik tempatan yang meletakkan kepentingan Sabah sebagai teras utama.
Keunikan Sabah terletak pada kepelbagaian masyarakatnya. Tiada satu kumpulan etnik yang mendominasi keseluruhan struktur demografi negeri ini. Sebaliknya, kestabilan politik Sabah sejak sekian lama banyak bergantung kepada kemampuan parti-parti politik membina kerjasama antara pelbagai komuniti.
Ahli sains politik Arend Lijphart dalam teori Consociational Democracy berhujah bahawa masyarakat majmuk lebih mudah mencapai kestabilan apabila pemimpin politik memilih pendekatan perkongsian kuasa, rundingan dan kerjasama berbanding persaingan yang berasaskan identiti semata-mata.
Dalam konteks ini, perjalanan UPKO memperlihatkan satu perubahan yang menarik. Walaupun sejarahnya berakar dalam perjuangan masyarakat KDMR, perkembangan parti sepanjang dua dekad lalu menunjukkan usaha memperluaskan ruang penyertaan kepada masyarakat yang lebih pelbagai.
Pendekatan tersebut bukan bermaksud mengurangkan identiti asal parti. Sebaliknya, ia mencerminkan usaha menjadikan identiti tersebut sebagai asas kepada pembinaan sebuah parti yang lebih inklusif.
Dalam teori Cross-Cutting Cleavages oleh Seymour Martin Lipset dan Stein Rokkan, parti yang berjaya merentas sempadan etnik, agama dan wilayah lazimnya mempunyai keupayaan lebih besar untuk mengurangkan polarisasi politik. Apabila seseorang pengundi mempunyai lebih daripada satu identiti politik – sebagai rakyat Sabah, sebagai usahawan, sebagai belia atau sebagai penduduk luar bandar – kecenderungan untuk menyokong parti tidak lagi bergantung kepada faktor etnik semata-mata.
Perubahan corak politik inilah yang semakin jelas dalam Sabah hari ini.
Secara tradisinya, UPKO sering dikaitkan dengan masyarakat Kadazandusun, Murut dan Rungus. Hubungan sejarah itu kekal menjadi teras identiti parti.
Namun, dalam politik abad ke-21, kekuatan sesebuah parti tidak semestinya diukur berdasarkan keluasan identiti etnik yang diwakilinya, tetapi pada kemampuannya membina keyakinan merentas komuniti.
Sekiranya proses transformasi ini berterusan, UPKO mempunyai potensi untuk berkembang sebagai sebuah parti yang mendapat sokongan lebih luas daripada masyarakat peribumi Sabah, termasuk komuniti Bumiputera Islam dan kumpulan etnik lain yang berkongsi aspirasi terhadap pembangunan, tadbir urus yang baik dan kestabilan politik.
Potensi tersebut tidak datang secara automatik. Ia bergantung kepada keupayaan parti membina kepercayaan, menawarkan dasar yang inklusif dan mengekalkan keseimbangan antara legasi sejarah dengan keperluan semasa.
Dalam teori New Regionalism, parti-parti wilayah yang berjaya ialah parti yang mampu memperjuangkan hak negeri tanpa memisahkan diri daripada kerangka nasional. Mereka menjadi jambatan antara kepentingan wilayah dengan dasar Persekutuan.
Pendekatan seperti ini semakin relevan di Sabah, khususnya apabila isu berkaitan MA63, hasil negeri, pembangunan infrastruktur, kemiskinan luar bandar dan pemerkasaan ekonomi tempatan terus menjadi agenda utama politik negeri.
Walaupun penyertaan dalam GRS memberikan ruang politik yang lebih luas, ia juga membawa cabaran baharu.
Dalam mana-mana gabungan politik, setiap parti perlu membuktikan nilai tambah yang dibawanya kepada kerajaan dan rakyat. Sokongan pengundi tidak akan berkekalan sekiranya parti gagal menterjemahkan penyertaan dalam kerajaan kepada dasar yang memberikan manfaat nyata.
Dalam konteks ini, UPKO perlu terus memperkukuhkan identitinya sebagai parti yang membawa idea, dasar dan penyelesaian terhadap isu-isu yang menjadi keutamaan rakyat Sabah. Antaranya ialah peluang pekerjaan berkualiti, pembangunan luar bandar, pendidikan, pemerkasaan perusahaan kecil dan sederhana, ekonomi digital, serta pengurangan jurang pembangunan antara bandar dan pedalaman.
Bagi generasi muda Sabah, persoalan tersebut jauh lebih dekat dengan kehidupan harian berbanding perbahasan mengenai sejarah parti.
Oleh itu, kekuatan sebenar UPKO pada masa hadapan bukan hanya bergantung kepada legasi yang diwarisi daripada Tun Fuad Stephens, kesinambungan institusi yang dibina oleh Tan Sri Bernard Dompok atau transformasi organisasi yang diteruskan oleh Datuk Seri Panglima Wilfred Madius Tangau.
Sebaliknya, ia bergantung kepada sejauh mana kepimpinan Datuk Ewon Benedick mampu menterjemahkan keseluruhan legasi tersebut kepada dasar yang meningkatkan kesejahteraan rakyat dan mengukuhkan kedudukan Sabah dalam Persekutuan Malaysia.
Di sinilah ukuran sebenar sebuah institusi politik moden. Sejarah memberikan asas, tetapi prestasi menentukan masa depan.
Setelah lebih enam dekad sejak pembentukan Malaysia, landskap politik Sabah sedang melalui satu lagi proses penyesuaian yang besar. Persaingan politik hari ini tidak lagi sekadar mempertemukan parti tempatan dengan parti nasional, malah turut memperlihatkan persaingan idea, dasar dan keupayaan mentadbir dalam sebuah masyarakat yang semakin kompleks.
Dalam keadaan sedemikian, persoalan utama bukan lagi sama ada sesebuah parti mempunyai sejarah yang panjang, tetapi sama ada sejarah itu mampu diterjemahkan kepada keyakinan politik yang berterusan.
Bagi UPKO, persoalan tersebut menjadi semakin signifikan kerana parti ini mempunyai satu kelebihan yang tidak dimiliki oleh banyak parti lain di Sabah—iaitu kesinambungan sejarah yang bermula daripada era pembentukan Malaysia, diteruskan melalui proses pembinaan semula institusi, diperkukuhkan melalui transformasi politik moden dan kini memasuki fasa baharu dalam Gabungan Rakyat Sabah (GRS).
Namun, seperti yang ditegaskan oleh ahli sains politik Scott Mainwaring dan Timothy Scully dalam teori Party System Institutionalisation, umur sesebuah parti tidak menjamin kelangsungan pengaruhnya. Sesebuah parti hanya akan terus relevan sekiranya masyarakat masih melihatnya sebagai institusi yang stabil, dipercayai dan mempunyai hubungan yang kukuh dengan pengundi.
Dalam konteks ini, cabaran terbesar UPKO bukan sekadar mengekalkan legasi sejarahnya, tetapi memastikan hubungan tersebut terus diperkukuhkan melalui dasar, kepimpinan dan prestasi.
Pilihan raya di Sabah sejak dua dekad lalu memperlihatkan satu corak yang semakin jelas. Sokongan pengundi menjadi lebih dinamik, kesetiaan kepada parti semakin longgar dan kecenderungan mengundi lebih dipengaruhi oleh isu semasa berbanding identiti tradisional.
Fenomena ini selari dengan teori Electoral Dealignment, yang menjelaskan bahawa pengundi moden semakin bebas mengubah sokongan berdasarkan prestasi kerajaan, keadaan ekonomi dan keyakinan terhadap kepimpinan, bukannya semata-mata kerana kesetiaan sejarah kepada sesebuah parti.
Bagi parti-parti politik di Sabah, perubahan ini membawa dua implikasi.
Pertama, sejarah kekal penting sebagai sumber legitimasi.
Kedua, sejarah sahaja tidak lagi mencukupi untuk menjamin sokongan rakyat.
Ini bermakna setiap parti, termasuk UPKO, perlu sentiasa membuktikan bahawa kewujudannya masih memberikan nilai tambah kepada masyarakat.
Perjalanan UPKO memperlihatkan satu evolusi yang menarik.
Era Tun Fuad Stephens meletakkan asas kesedaran politik masyarakat peribumi.
Era Tan Sri Bernard Dompok membina semula kesinambungan institusi dan memperkukuhkan kedudukan parti dalam politik nasional.
Era Datuk Seri Panglima Wilfred Madius Tangau membawa pendekatan yang lebih inklusif, moden dan berorientasikan pembangunan.
Era Datuk Ewon Benedick pula memberi penekanan kepada keusahawanan, pembangunan ekonomi, pemerkasaan belia, perusahaan mikro, kecil dan sederhana (PMKS), serta usaha memperkukuhkan kedudukan Sabah melalui pendekatan pembangunan yang lebih menyeluruh.
Jika diperhatikan secara keseluruhan, perjalanan ini menunjukkan perubahan daripada identity-based politics kepada policy-based politics.
Dalam demokrasi matang, peralihan seperti ini lazimnya menjadi petunjuk bahawa sesebuah parti sedang menyesuaikan dirinya dengan perubahan kehendak masyarakat.
Namun, kejayaan proses tersebut bergantung kepada satu perkara yang lebih penting—keupayaan menterjemahkan dasar kepada hasil yang boleh dirasai oleh rakyat.
Penyertaan UPKO dalam GRS mewujudkan ruang politik yang berbeza berbanding era sebelumnya.
Sebagai sebahagian daripada gabungan yang dipimpin oleh parti-parti tempatan, UPKO berada dalam kedudukan untuk menyumbang kepada proses penggubalan dasar serta memperjuangkan agenda pembangunan Sabah secara bersama.
Dalam teori Coalition Governance, penyertaan dalam gabungan memberikan peluang kepada sesebuah parti untuk mempengaruhi dasar awam, tetapi pada masa yang sama meningkatkan tanggungjawabnya terhadap prestasi keseluruhan kerajaan.
Dengan kata lain, penyertaan dalam gabungan bukan sekadar memberikan pengaruh politik, malah meletakkan parti di bawah penilaian yang lebih tinggi oleh rakyat.
Sekiranya dasar yang diperjuangkan memberikan manfaat kepada masyarakat, kedudukan parti akan menjadi lebih kukuh.
Sebaliknya, jika harapan rakyat tidak dipenuhi, legitimasi parti juga boleh terjejas.
Salah satu cabaran terbesar dalam politik Sabah ialah membina kerjasama antara masyarakat yang mempunyai latar belakang etnik, agama dan budaya yang pelbagai.
Dalam konteks ini, potensi UPKO terletak pada kemampuannya mengekalkan akar perjuangan masyarakat KDMR sambil memperluaskan penerimaan dalam kalangan komuniti lain.
Pendekatan seperti ini selari dengan teori Cross-Cutting Cleavages, yang menjelaskan bahawa parti yang berjaya merentas garis pemisah sosial lazimnya mempunyai keupayaan lebih besar untuk membina kestabilan politik.
Namun, penerimaan yang lebih luas tidak akan berlaku hanya kerana perubahan slogan atau penjenamaan.
Ia memerlukan dasar yang bersifat inklusif, kepimpinan yang diyakini, kehadiran yang konsisten di akar umbi dan kesediaan mendengar keperluan masyarakat yang pelbagai.
Dalam erti kata lain, parti perlu dilihat sebagai wadah yang menyatukan kepentingan bersama, bukannya mewakili satu kelompok semata-mata.
Dalam teori Spatial Competition oleh Anthony Downs, parti politik akan bergerak menghampiri keutamaan majoriti pengundi tanpa mengabaikan penyokong teras mereka.
Teori ini memberikan satu pengajaran penting.
Pengundi tidak mengharapkan parti meninggalkan identitinya.
Sebaliknya, mereka mengharapkan parti menyesuaikan perjuangan tersebut dengan keperluan semasa.
Bagi UPKO, identiti sebagai parti yang mempunyai akar dalam perjuangan masyarakat KDMR merupakan kekuatan yang tidak boleh dipisahkan daripada sejarahnya.
Namun, kekuatan itu akan menjadi lebih bermakna sekiranya digabungkan dengan agenda yang menyentuh seluruh rakyat Sabah—termasuk peluang pekerjaan, pendidikan berkualiti, pembangunan luar bandar, keusahawanan, transformasi digital, pemerkasaan belia dan tadbir urus yang berintegriti.
Inilah ukuran baharu yang digunakan oleh pengundi abad ke-21.
Perjalanan UPKO memperlihatkan evolusi sebuah institusi politik yang berkembang seiring perubahan zaman.
Tun Fuad Stephens meletakkan asas kepada kesedaran politik masyarakat peribumi Sabah ketika pembentukan Malaysia.
Tan Sri Bernard Dompok menghidupkan semula kesinambungan institusi dan memastikan legasi perjuangan tidak terputus.
Datuk Seri Panglima Wilfred Madius Tangau memperluaskan orientasi parti ke arah pembangunan, keterangkuman dan pembaharuan.
Datuk Ewon Benedick pula membawa fokus yang lebih jelas terhadap pembangunan ekonomi, keusahawanan, pemerkasaan masyarakat dan kedudukan strategik Sabah dalam kerangka Persekutuan.
Keempat-empat era ini menunjukkan bahawa UPKO bukan sebuah parti yang statik, tetapi sebuah institusi politik yang sentiasa menyesuaikan dirinya dengan perubahan masyarakat dan landskap politik.
Masa depan parti ini tidak akan ditentukan oleh sejarah semata-mata, tetapi oleh keupayaannya membuktikan bahawa sejarah tersebut masih mempunyai makna kepada generasi hari ini.
Sekiranya UPKO berjaya mengekalkan keseimbangan antara legasi perjuangan, politik yang inklusif dan dasar pembangunan yang memberi manfaat kepada rakyat, parti ini mempunyai peluang untuk terus memainkan peranan penting dalam politik Sabah sebagai salah satu institusi politik peribumi yang berpengaruh.
Dalam demokrasi moden, nilai sesebuah institusi politik akhirnya tidak diukur berdasarkan usia atau nostalgia, tetapi pada keupayaannya membina keyakinan rakyat, menyelesaikan masalah masyarakat dan menyediakan hala tuju yang diyakini untuk masa depan. Itulah cabaran sebenar yang akan menentukan kedudukan UPKO dalam landskap politik Sabah pada dekad-dekad yang akan datang.
