Politik Wang Tidak Pernah Memenangkan Demokrasi

MEMAHAMI POLITIK MELANGKAUI TAJUK BERITA

Siri 12 (Bahagian 1)

Oleh Mohd Khairy Abdullah
Editor-in-Residence
Pensiangan, Sabah

ADA satu kesilapan besar yang terus diulang dalam wacana politik di banyak negara membangun. Setiap kali sesebuah parti tewas dalam pilihan raya, penjelasan yang paling mudah diberikan ialah lawan mempunyai lebih banyak wang. Sebaliknya, apabila sesebuah parti menang, kemenangan itu sering dikaitkan dengan keupayaan menguasai sumber kewangan yang lebih besar.

Hujah ini kelihatan logik pada permukaannya. Namun dari sudut sains politik, ia terlalu sempit untuk menerangkan tingkah laku demokrasi moden.

Jika wang benar-benar penentu mutlak kemenangan, maka keputusan pilihan raya sepatutnya boleh diramal hanya dengan membandingkan saiz dana kempen. Hakikatnya tidak demikian. Sejarah pilihan raya di pelbagai benua menunjukkan bahawa calon yang berbelanja paling besar tidak semestinya memperoleh mandat rakyat, manakala calon yang memiliki sumber terhad kadangkala berjaya mengubah landskap politik melalui kepercayaan, organisasi dan idea yang lebih meyakinkan.

Ini membawa kita kepada satu persoalan yang jauh lebih besar.

Apakah sebenarnya yang sedang dibeli oleh politik wang?

Adakah ia membeli undi?

Adakah ia membeli kesetiaan?

Atau adakah ia sekadar membeli ilusi bahawa demokrasi boleh diperdagangkan?

Inilah persoalan yang jarang dibincangkan secara serius dalam wacana politik kontemporari.

Politik wang bukan sekadar persoalan moral atau pelanggaran undang-undang pilihan raya. Ia merupakan manifestasi perubahan struktur hubungan antara rakyat, parti politik dan negara. Apabila hubungan ini tidak lagi dibina atas kepercayaan, kebertanggungjawaban dan legitimasi, ia mula digantikan oleh hubungan transaksi yang bersifat sementara.

Dalam keadaan sedemikian, demokrasi tidak lagi berfungsi sebagai mekanisme memilih idea terbaik untuk mentadbir negara. Sebaliknya, ia berisiko berubah menjadi ruang tawar-menawar antara kepentingan jangka pendek dan kuasa politik.

Fenomena ini dikenali dalam sains politik sebagai clientelism, iaitu hubungan politik yang bergantung pada pertukaran manfaat material sebagai balasan kepada sokongan politik. Namun clientelism bukan sekadar pertukaran wang dengan undi. Ia menandakan bahawa institusi politik gagal meyakinkan rakyat bahawa dasar awam lebih bernilai daripada habuan segera.

Apabila keadaan ini berlarutan, demokrasi memasuki fasa yang lebih membimbangkan, iaitu demokrasi transaksional (transactional democracy). Dalam sistem ini, hubungan antara pemimpin dan rakyat tidak lagi diasaskan pada kontrak sosial, tetapi pada kontrak pertukaran. Parti menawarkan manfaat segera, sementara pengundi membalas dengan sokongan yang bersifat sementara.

Hubungan seperti ini mungkin menghasilkan kemenangan dalam satu pilihan raya, tetapi ia jarang menghasilkan kestabilan politik yang berkekalan.

Lebih membimbangkan, politik transaksional mencipta satu kitaran yang sukar diputuskan. Kos pilihan raya meningkat, kebergantungan kepada sumber kewangan bertambah, dan tekanan untuk mendapatkan semula kos politik selepas kemenangan menjadi semakin besar. Dalam keadaan sedemikian, ruang untuk patronaj, kronisme dan penyalahgunaan kuasa berkembang dengan lebih mudah.

Oleh sebab itu, ancaman terbesar kepada demokrasi bukanlah kewujudan wang semata-mata.

Ancaman sebenar ialah apabila wang mengambil alih fungsi kepercayaan sebagai asas hubungan politik.

Di sinilah teori institusi moden memberikan penjelasan yang jauh lebih mendalam. Ahli teori institusi berhujah bahawa negara yang stabil bukan dibina atas kekayaan sumber, tetapi atas kekuatan institusi yang mampu menghasilkan keyakinan awam. Wang boleh menggerakkan kempen, tetapi hanya legitimasi mampu mengekalkan pemerintahan.

Legitimasi pula tidak lahir daripada kekayaan.

Ia lahir daripada keyakinan bahawa kuasa digunakan untuk kepentingan awam.

Apabila legitimasi merosot, parti politik akan cuba menggantikannya dengan sumber lain. Ada yang memilih retorik identiti. Ada yang memilih populisme. Ada yang memilih patronaj. Dan ada yang bergantung kepada politik wang.

Namun semua pendekatan tersebut berkongsi kelemahan yang sama.

Ia mungkin mampu memenangi masa kini.

Tetapi gagal membina masa depan.

Di sinilah letaknya paradoks demokrasi abad ke-21.

Semakin banyak wang digunakan untuk memperoleh kuasa, semakin mahal kos untuk mengekalkan kuasa. Semakin mahal kos kuasa, semakin besar godaan untuk menggunakan institusi negara bagi memenuhi tuntutan politik yang bersifat jangka pendek.

Akhirnya, demokrasi tidak lagi menghasilkan kerajaan yang paling berwibawa.

Sebaliknya, ia berisiko menghasilkan kerajaan yang paling mampu membiayai persaingan politik.

Inilah titik perubahan yang sedang dihadapi oleh banyak negara demokrasi hari ini.

Persoalannya bukan lagi sama ada politik wang wujud atau tidak.

Persoalan sebenar ialah sama ada parti politik masih mempunyai keberanian untuk membina politik berasaskan legitimasi, atau terus terperangkap dalam politik berasaskan transaksi.

Kerana dalam sejarah politik dunia, wang mungkin mampu membeli perhatian rakyat.

Tetapi kepercayaan ialah satu-satunya mata wang politik yang tidak pernah mengalami penyusutan nilai. (Bersambung).